Twoje dziecko nie chce chodzić do szkoły, coraz częściej skarży się na ból brzucha lub głowy, rano prosi, żeby zostać w domu, albo nagle zaczyna unikać spotkań z rówieśnikami? A może wiesz już, że jest wyśmiewane, poniżane, izolowane albo nękane przez inne dzieci?

Dla rodzica odkrycie, że dziecku dzieje się krzywda, jest bardzo trudnym doświadczeniem. Pojawia się szok, złość, bezsilność i ogromna potrzeba natychmiastowego działania. Rodzic chce przede wszystkim jednego: żeby przemoc się skończyła, a dziecko było bezpieczne. Naturalna jest również potrzeba, aby osoba, która skrzywdziła dziecko, poniosła konsekwencje.

To właśnie w takich emocjach łatwo jednak działać pochopnie – zadzwonić do innych rodziców, napisać wiadomość do sprawcy, opublikować informacje w Internecie albo rozpocząć konflikt ze szkołą.

Warto zrobić inaczej. Działać szybko, ale jednocześnie spokojnie i metodycznie. Tak, aby rzeczywiście pomóc dziecku, zabezpieczyć dowody i nie utrudnić późniejszego rozwiązania sprawy.

W tym artykule wyjaśniam:

• jak rozpoznać hejt i przemoc rówieśniczą,
• co zrobić, gdy dziecko jest prześladowane w szkole lub internecie,
• jak reagować, gdy szkoła nie podejmuje skutecznych działań
• oraz kiedy można zwrócić się do Policji lub sądu rodzinnego.

Czym jest hejt i przemoc rówieśnicza?

Nie każda sprzeczka między dziećmi jest przemocą. Dzieci mogą się pokłócić, powiedzieć sobie coś przykrego, obrazić się na siebie, a następnie dojść do porozumienia. Konflikt między rówieśnikami może być rozwiązany przy wsparciu dorosłych.

Inaczej wygląda sytuacja, gdy jedno dziecko lub grupa dzieci regularnie poniża, wyśmiewa, izoluje, zastrasza albo atakuje inne dziecko, wykorzystując swoją przewagę.

Przemoc rówieśnicza może mieć różne formy:

• przemoc słowna – wyzwiska, przezwiska, obrażanie i poniżanie;
• przemoc społeczna – izolowanie dziecka, nakłanianie innych do jego odrzucenia, rozpowszechnianie plotek;
• przemoc fizyczna – popychanie, szarpanie, bicie czy niszczenie rzeczy;
• przemoc psychiczna – zastraszanie, szantażowanie i upokarzanie;
• cyberprzemoc – nękanie za pośrednictwem internetu, komunikatorów i mediów społecznościowych, a także publikowanie obraźliwych treści, zdjęć lub filmów.

Hejt może być jednym z elementów przemocy rówieśniczej. Nie każde niemiłe słowo jest jednak hejtem i nie każdy konflikt między dziećmi oznacza przemoc. Dla Ciebie jako rodzica najważniejsze nie jest jednak samo nazwanie sytuacji. Najważniejsze jest ustalenie, czy Twoje dziecko jest krzywdzone i czy potrzebuje ochrony.

Co zrobić, gdy dziecko doświadcza przemocy w szkole?

Jeżeli do przemocy dochodzi w szkole albo pomiędzy uczniami tej samej szkoły, pierwszym krokiem powinno być poinformowanie szkoły. W zależności od sytuacji możesz zwrócić się do wychowawcy, pedagoga, psychologa szkolnego albo dyrektora. Zalecam dokonać zgłoszenia na piśmie. To ważne nie tylko dlatego, że ułatwia szkole podjęcie odpowiednich działań. Pozwala również później wykazać, kiedy i w jaki sposób szkoła została poinformowana o problemie oraz jak na to zgłoszenie zareagowała.

W piśmie opisz konkretnie:

• co się wydarzyło;
• kiedy i gdzie dochodziło do takich zachowań;
• kto brał w nich udział;
• jak długo problem trwa;
• czy sytuacje się powtarzają;
• jak wpływają na Twoje dziecko;
• czy szkoła była już wcześniej informowana;
• jakie dowody posiadasz.

Zachowaj kopię pisma oraz potwierdzenie jego złożenia.

Czego można oczekiwać od szkoły?

Rodzic, który zgłasza przemoc wobec dziecka, często słyszy: „porozmawiamy z uczniami” albo „proszę dać nam trochę czasu”. Oczywiście rozmowa może być jednym z elementów prawidłowej reakcji. Jeżeli jednak problem jest poważny albo powtarza się, samo przeprowadzenie jednej rozmowy nie musi oznaczać, że problem został rozwiązany. Szkoła powinna podjąć działania adekwatne do sytuacji i zapewnić dziecku bezpieczeństwo. W praktyce warto więc nie ograniczać się do pytania: „Czy szkoła coś z tym zrobi?”.

Możesz zapytać:

• jakie działania zostały lub zostaną podjęte;
• kto będzie odpowiedzialny za ich przeprowadzenie;
• w jaki sposób szkoła zamierza zapewnić dziecku bezpieczeństwo;
• jak będzie monitorowana sytuacja;
• jakie wsparcie otrzyma dziecko;
• jakie procedury przewidują obowiązujące w szkole Standardy Ochrony Małoletnich.

Standardy Ochrony Małoletnich – co powinien wiedzieć rodzic?

Warto zapoznać się ze Standardami Ochrony Małoletnich obowiązującymi w szkole Twojego dziecka. Dokument powinien być dostępny na stronie internetowej placówki, a rodzic powinien mieć możliwość zapoznania się z jego treścią. Standardy określają między innymi zasady bezpiecznych relacji między małoletnimi, procedury reagowania w przypadku podejrzenia krzywdzenia dziecka, osoby odpowiedzialne za przyjmowanie zgłoszeń oraz zasady dokumentowania takich zdarzeń.

Dlatego jeżeli zgłaszasz problem, możesz zapytać szkołę nie tylko o to, czy podejmie działania, ale również w jaki sposób zamierza zastosować obowiązujące w niej procedury. Ma to szczególne znaczenie wtedy, gdy wcześniejsze, mniej formalne rozmowy nie przyniosły rezultatu.

Co zrobić, gdy szkoła nie reaguje na przemoc wobec dziecka?

Może się zdarzyć, że szkoła uzna problem za „zwykły konflikt między dziećmi”, ograniczy się do rozmowy ze sprawcą albo podejmie działania, które nie przynoszą żadnego efektu.

Jeżeli pomimo zgłoszeń przemoc nadal trwa, nie oznacza to, że rodzic nie ma już możliwości działania. Wręcz przeciwnie – jeżeli kolejne działania szkoły okazują się nieskuteczne, warto podjąć kolejne kroki.

Skieruj do dyrektora formalne, pisemne zgłoszenie. Opisz w nim dotychczasowe zdarzenia, wcześniejsze interwencje oraz ich brak skuteczności. Wskaż, w jaki sposób sytuacja wpływa na dziecko. W piśmie warto również wskazać, że w przypadku braku podjęcia skutecznych działań sprawa zostanie skierowana do właściwych organów, w tym organu prowadzącego szkołę lub – w zakresie objętym nadzorem pedagogicznym – kuratorium oświaty.

Jeżeli nadal problem nie został rozwiązany, poinformuj o nim organ prowadzący szkołę lub kuratorium oświaty. Nie chodzi jednak o samo poinformowanie tych instytucji, że „szkoła nic nie robi”. W piśmie warto przedstawić konkretny przebieg sprawy:

Kiedy problem został zgłoszony → komu → jaka była reakcja szkoły → jakie działania podjęto → czy problem nadal występuje → jak sytuacja wpływa na dziecko.

Warto również wskazać, czego oczekujesz. Może to być na przykład podjęcie czynności nadzorczych, sprawdzenie sposobu postępowania szkoły albo zweryfikowanie, czy placówka prawidłowo realizuje obowiązki związane z ochroną małoletniego. Kuratorium nie jest jednak organem, który „wymierzy karę” dziecku będącemu sprawcą przemocy. Jego rola jest inna – związana przede wszystkim z nadzorem pedagogicznym nad szkołą. W praktyce częstokroć zgłoszenie sprawy do kuratorium oświaty, skutecznie mobilizuje szkołę do podjęcia zdecydowanych kroków.

Jednakże w poważniejszych przypadkach nie należy traktować skargi do kuratorium jako jedynego sposobu rozwiązania problemu.

Czy trzeba czekać na reakcję szkoły?

Nie zawsze. Jeżeli zachowanie sprawcy może stanowić czyn zabroniony, dziecko jest bezpośrednio zagrożone albo sytuacja wymaga natychmiastowej interwencji, rodzic nie musi czekać na zakończenie szkolnych procedur.

W zależności od sytuacji może być zasadne zawiadomienie Policji lub sądu rodzinnego.

Zgłoszenie problemu szkole nie wyklucza możliwości zawiadomienia Policji. Są to dwa różne tory działania. Jeżeli dziecko jest bezpośrednio zagrożone, priorytetem jest jego bezpieczeństwo. W sytuacji nagłego zagrożenia życia lub zdrowia należy skorzystać z pomocy odpowiednich służb.

Kiedy zgłosić przemoc rówieśniczą na Policję?

Nie każda sprzeczka między dziećmi wymaga zawiadomienia Policji. Są jednak sytuacje, w których nie należy poprzestawać na działaniach wychowawczych szkoły.

Dotyczy to w szczególności sytuacji, w których pojawiają się:

• przemoc fizyczna
• uporczywe nękanie
• groźby
• poniżanie, zastraszanie, upokarzanie, wyśmiewanie
• niszczenie rzeczy
• szantaż
• zmuszanie do udziału w działaniach przestępczych
• cyberprzemoc
• poważne naruszenie prywatności lub wizerunku dziecka
• inne zachowania, które mogą stanowić czyn zabroniony.

W takiej sytuacji możesz samodzielnie zawiadomić Policję. Nie musisz przy tym samodzielnie przesądzać, jaki konkretnie przepis prawa został naruszony. Najważniejsze jest przedstawienie konkretnych faktów i dowodów. Jeżeli nie masz pewności, czy dane zachowanie powinno zostać zgłoszone Policji, warto skonsultować sytuację przed podjęciem decyzji.

Cyberprzemoc wobec dziecka – co może zrobić rodzic?

Przemoc rówieśnicza nie musi mieć miejsca w szkole. Dziecko może być prześladowane również w internecie. Może być wyśmiewane na grupie klasowej, otrzymywać obraźliwe wiadomości, być wykluczane z grup, mieć publikowane kompromitujące zdjęcia lub nagrania albo stać się bohaterem fałszywych profili i ośmieszających materiałów.

Internet sprawia, że przemoc może trwać również wtedy, gdy dziecko jest już w domu. Dlatego przy cyberprzemocy szczególnie ważne są dwa działania: po pierwsze – zabezpieczenie dowodów, po drugie – szybka reakcja.

Nie warto czekać, aż materiał „sam zniknie” albo sytuacja „sama się uspokoi”.

W poważniejszych przypadkach nie należy ograniczać się do zgłoszenia materiału administratorowi serwisu. Konieczna może być również interwencja szkoły, Policji lub sądu rodzinnego – zależnie od charakteru zdarzenia.

Jak zabezpieczyć dowody hejtu i przemocy?

Jeżeli przemoc ma miejsce w internecie, nie usuwaj od razu wiadomości, komentarzy, zdjęć czy nagrań. Najpierw zabezpiecz materiał. Zrób zrzuty ekranu. Zachowaj wiadomości, linki, nazwy profili, daty i godziny publikacji. Jeżeli to możliwe, zachowaj również całe rozmowy. Warto zachować nie tylko sam obraźliwy komentarz czy zdjęcie, ale również jego kontekst – informacje o profilu osoby publikującej, grupie, w której materiał został zamieszczony, oraz reakcjach innych osób. Jeżeli treść może zostać szybko usunięta, zabezpiecz ją możliwie szybko.

W przypadku przemocy poza internetem również warto dokumentować zdarzenia. Mogą to być wiadomości od innych rodziców, informacje przekazane przez świadków, zdjęcia zniszczonych rzeczy, dokumentacja medyczna, a także informacje przekazane szkole.

Nie odpowiadaj hejtem na hejt i nie publikuj w internecie danych sprawcy.

Rodzic może być wściekły – i trudno się temu dziwić. Publiczne piętnowanie drugiego dziecka lub jego rodziny może jednak dodatkowo skomplikować sytuację i stworzyć kolejne problemy prawne.

Kiedy zgłosić przemoc rówieśniczą do sądu rodzinnego?

Jeżeli zachowanie nieletniego wskazuje na demoralizację albo stanowi czyn karalny, zasadne jest zawiadomienie sądu rodzinnego.

Co oznacza demoralizacja nieletniego?

Demoralizacja nie oznacza po prostu „niegrzecznego zachowania”. Ustawa wiąże ją z określonymi zachowaniami wskazującymi na naruszanie norm społecznych lub prawnych. Wśród okoliczności świadczących o demoralizacji wymieniono między innymi dopuszczenie się czynu zabronionego oraz naruszanie zasad współżycia społecznego.

Jak zgłosić sprawę przemocy rówieśniczej do sądu rodzinnego?

Zawiadomienie powinno mieć formę pisemną i zostać skierowane do właściwego miejscowo sądu rejonowego – wydziału rodzinnego i nieletnich. Co do zasady właściwy jest sąd według miejsca zamieszkania nieletniego sprawcy, a w przypadku trudności w jego ustaleniu – według miejsca pobytu nieletniego w Rzeczypospolitej Polskiej. Jeżeli brak i tej podstawy, właściwy jest sąd rodzinny miejsca pierwszego wykazywania przejawów demoralizacji lub miejsca dopuszczenia się pierwszego czynu karalnego przez nieletniego.

W piśmie należy przede wszystkim opisać fakty:

• kim jest dziecko, którego dotyczy sprawa;
• kto jest sprawcą lub sprawcami;
• co dokładnie się wydarzyło;
• kiedy i jak często dochodziło do takich zachowań;
• czy zachowania miały miejsce w szkole, poza nią czy w internecie;
• kto był świadkiem zdarzeń;
• jakie dowody posiada rodzic;
• czy sprawa była zgłaszana szkole;
• jakie działania podjęła szkoła;
• czy przemoc nadal trwa;
• jaki wpływ sytuacja wywiera na dziecko.

Do zawiadomienia warto dołączyć posiadane dowody, np. wydruki wiadomości, zrzuty ekranu, zdjęcia, dokumentację medyczną czy korespondencję ze szkołą.

Czy i jakie konsekwencje może ponieść nieletni sprawca przemocy?

To, że sprawcą przemocy jest dziecko lub nastolatek, nie oznacza, że jego zachowanie pozostaje wyłącznie problemem wychowawczym. Ustawa o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich przewiduje działania wobec nieletnich, którzy wykazują przejawy demoralizacji albo dopuścili się czynu karalnego.

Wobec nieletniego mogą być stosowane między innymi środki wychowawcze takie jak:

• upomnienie;
• zobowiązanie do określonego postępowania;
• obowiązek naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę;
• obowiązek przeproszenia pokrzywdzonego;
• obowiązek powstrzymania się od przebywania w określonych środowiskach lub miejscach;
• obowiązek powstrzymania się od kontaktowania się z pokrzywdzonym;
• nadzór odpowiedzialny rodziców albo opiekuna nieletniego;
• nadzór kuratora sądowego;
• skierowanie do ośrodka kuratorskiego lub odpowiedniej organizacji czy instytucji.

W poważniejszych przypadkach możliwe są również dalej idące środki, w tym:

• umieszczenie w rodzinie zastępczej zawodowej,
• umieszczenie w młodzieżowym ośrodku wychowawczym albo okręgowym ośrodku wychowawczym,
• umieszczenie w zakładzie poprawczym.

Nie oznacza to oczywiście, że każde zachowanie zakończy się zastosowaniem surowego środka. Sąd rodzinny dobiera reakcję do wieku nieletniego, rodzaju zachowania, jego okoliczności, stopnia demoralizacji oraz innych okoliczności sprawy.

Warto jednak wiedzieć, że rodzic dziecka pokrzywdzonego nie jest bezradny tylko dlatego, że sprawca również jest niepełnoletni.

W postanowieniu kończącym postępowanie w sprawie nieletniego sąd rodzinny:

• stwierdza, czy nieletni wykazuje przejawy demoralizacji lub dopuścił się czynu karalnego
• orzeka o zastosowaniu wobec nieletniego środków wychowawczych, leczniczych, poprawczych.
• może nałożyć także określone obowiązki na rodziców (opiekunów) nieletniego, w tym: (1) zobowiązać ich do poprawy warunków wychowawczych, bytowych lub zdrowotnych nieletniego, a także do ścisłej współpracy ze szkołą, do której nieletni uczęszcza, z poradnią psychologiczno-pedagogiczną, w tym w razie potrzeby wykonania odpowiedniej diagnozy nieletniego, oraz z podmiotem wykonującym działalność leczniczą; (2) zobowiązać ich do współpracy z młodzieżowym ośrodkiem socjoterapii w zakresie realizacji obowiązku nauki przez nieletniego, jego socjoterapii i pomocy psychologiczno-pedagogicznej; (3) zobowiązać ich do naprawienia w całości albo w części szkody wyrządzonej przez nieletniego lub do zadośćuczynienia za doznaną krzywdę.

Podsumowanie: Co zrobić, gdy dziecko jest ofiarą hejtu i przemocy rówieśniczej? Schemat działania

Jeżeli podejrzewasz, że Twoje dziecko jest krzywdzone przez rówieśników, nie czekaj, aż problem sam się rozwiąże.

Krok 1. Porozmawiaj z dzieckiem

Potraktuj jego relację poważnie. Zapewnij dziecko, że nie jest winne zachowaniu innych osób i że może liczyć na Twoją pomoc. Nie obiecuj jednak od razu, że „jutro wszystko załatwisz”. Dziecko może obawiać się, że po interwencji dorosłych sytuacja jeszcze się pogorszy. Najważniejsze jest, aby wiedziało, że nie zostanie z tym samo.

Krok 2. Ustal, co się wydarzyło

Spróbuj ustalić, kto, kiedy i w jaki sposób krzywdzi dziecko oraz czy sytuacja się powtarza. Nie naciskaj na dziecko, aby wielokrotnie opowiadało o tym samym różnym osobom, jeżeli nie jest to konieczne.

Krok 3. Zabezpiecz dowody

Zachowaj wiadomości, zdjęcia, nagrania, zrzuty ekranu, linki i inne materiały. Nie usuwaj pochopnie treści z Internetu.

Krok 4. Zgłoś problem szkole

Jeżeli przemoc dotyczy uczniów szkoły, poinformuj wychowawcę, pedagoga, psychologa lub dyrektora. Zrób to na piśmie.

Krok 5. Zapoznaj się ze Standardami Ochrony Małoletnich

Sprawdź, jakie procedury obowiązują w szkole i kto jest odpowiedzialny za przyjmowanie zgłoszeń oraz podejmowanie interwencji. Możesz również domagać się uruchomienia procedury przewidzianej w Standardach i podjęcia działań mających na celu ochronę dziecka.

Krok 6. Dokumentuj reakcję szkoły

Zachowuj korespondencję, odpowiedzi szkoły i informacje o podejmowanych działaniach. Jeżeli problem nadal występuje, zapisuj kolejne zdarzenia.

Krok 7. Jeżeli szkoła nie reaguje – eskaluj problem

W zależności od sytuacji możesz zwrócić się do dyrektora, organu prowadzącego lub kuratorium oświaty. Jeżeli problem jest poważny, nie ograniczaj się jednak wyłącznie do drogi administracyjnej.

Krok 8. Jeżeli sytuacja jest poważna – nie czekaj na szkołę – rozważ zawiadomienie Policji lub sądu rodzinnego

Jeżeli zachowanie może stanowić czyn zabroniony, dziecko jest zagrożone albo potrzebna jest natychmiastowa interwencja, rozważ zawiadomienie Policji lub sądu rodzinnego.

Krok 9. Jeżeli nie wiesz, co zrobić – skonsultuj sprawę z adwokatem

Nie musisz od początku wiedzieć, jaka droga będzie najlepsza. W skomplikowanej sytuacji warto najpierw uporządkować fakty, dowody i możliwe sposoby działania. Czasami najważniejsze jest przygotowanie właściwego pisma do szkoły. W innej sprawie potrzebna będzie interwencja Policji albo zawiadomienie sądu rodzinnego.

Kiedy warto skonsultować problem przemocy rówieśniczej z adwokatem?

Warto rozważyć konsultację szczególnie wtedy, gdy:

• przemoc trwa od dłuższego czasu i się nasila
• dziecko jest systematycznie poniżane, zastraszane lub wykluczane
• pojawiają się groźby lub przemoc fizyczna
• dziecko jest uporczywie nękane
• w internecie publikowane są zdjęcia, nagrania lub inne treści dotyczące dziecka
• ktoś podszywa się pod dziecko albo tworzy ośmieszające materiały
• szkoła została poinformowana, ale nie podejmuje wystarczających działań
• nie wiesz, jak prawidłowo zabezpieczyć dowody
• zastanawiasz się, czy sprawę należy zgłosić Policji lub sądowi rodzinnemu
• chcesz ustalić, jakie działania prawne mogą rzeczywiście pomóc w ochronie dziecka.

Pamiętaj, że celem podejmowanych przez Ciebie działań nie powinno być wyłącznie doprowadzenie do ukarania sprawcy, ale przede wszystkim skuteczne przerwanie przemocy i zapewnienie dziecku bezpieczeństwa.