Jedno zdarzenie może wystarczyć, by mówić o przemocy domowej. Nie musisz czekać na kolejne.

Jeżeli doświadczasz przemocy domowej albo jesteś świadkiem tego, że ktoś bliski jest krzywdzony, warto wiedzieć, że prawo przewiduje możliwość uzyskania ochrony przed osobą stosującą przemoc. Nie chodzi przy tym o postępowanie karne ani procedurę Niebieskiej Karty, lecz o odrębne, przyspieszone postępowanie cywilne przed sądem.

W jego wyniku sąd może:

• zobowiązać osobę stosującą przemoc do opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania;
• zakazać jej zbliżania się do mieszkania lub do osoby doznającej przemocy;
• zakazać jej kontaktowania się z osobą doznającą przemocy;
• zakazać jej wstępu do określonych miejsc, np. do miejsca pracy lub szkoły.

Co ważne, przemoc domowa nie musi mieć charakteru powtarzającego się.

Czym jest przemoc domowa?

Przemocą domową jest jednorazowe albo powtarzające się umyślne działanie lub zaniechanie, wykorzystujące przewagę fizyczną, psychiczną lub ekonomiczną, naruszające prawa lub dobra osobiste osoby doznającej przemocy domowej, w szczególności:

1. narażające tę osobę na niebezpieczeństwo utraty życia, zdrowia lub mienia,
2. naruszające jej godność, nietykalność cielesną lub wolność, w tym seksualną,
3. powodujące szkody na jej zdrowiu fizycznym lub psychicznym, wywołujące u tej osoby cierpienie lub krzywdę,
4. ograniczające lub pozbawiające tę osobę dostępu do środków finansowych lub możliwości podjęcia pracy lub uzyskania samodzielności finansowej,
5. istotnie naruszające prywatność tej osoby lub wzbudzające u niej poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia, w tym podejmowane za pomocą środków komunikacji elektronicznej.

Co to oznacza w praktyce? Przemoc domowa nie ogranicza się do bicia czy innych form przemocy fizycznej. Może polegać również na zastraszaniu, poniżaniu, kontrolowaniu finansów, ograniczaniu dostępu do pieniędzy, izolowaniu od bliskich, naruszaniu prywatności czy nękaniu za pomocą telefonu i internetu.

Nie musi też trwać miesiącami – ustawowa definicja obejmuje również zachowania jednorazowe. Nie oznacza to oczywiście, że każda kłótnia, nieprzyjemna wypowiedź czy konflikt między bliskimi osobami automatycznie stanowi przemoc domową. Istotne jest to, czy konkretne zachowanie spełnia ustawowe przesłanki, w szczególności czy jest umyślne, wykorzystuje przewagę sprawcy i narusza prawa lub dobra osobiste drugiej osoby.

Kto może być osobą doznającą przemocy domowej?

Przemoc domowa nie dotyczy wyłącznie małżonków ani osób pozostających w formalnym związku. Ustawowa definicja obejmuje szeroki krąg osób, między którymi występuje lub występowała określona więź rodzinna, osobista albo wspólne zamieszkiwanie.

Ochrona może dotyczyć między innymi:

• małżonka lub byłego małżonka – również po rozwodzie lub unieważnieniu małżeństwa;
• rodziców, dziadków, dzieci, wnuków, rodzeństwa oraz innych wskazanych w ustawie krewnych i powinowatych;
• obecnego lub byłego partnera, z którym osoba doznająca przemocy pozostaje lub pozostawała we wspólnym pożyciu;
• osoby pozostającej obecnie lub w przeszłości w trwałej relacji uczuciowej lub fizycznej ze sprawcą, nawet jeśli nie mieszkali razem;
• osoby wspólnie zamieszkującej i gospodarującej ze sprawcą, nawet jeśli nie łączą ich więzy rodzinne;
• małoletniego, wobec którego stosowana jest przemoc domowa.

Szczególnej ochronie podlegają również dzieci. Małoletni, który jest świadkiem przemocy domowej stosowanej wobec innej osoby objętej ustawową ochroną, także jest uznawany za osobę doznającą przemocy domowej. Nie musi zatem sam być bezpośrednim adresatem agresji, aby jego sytuacja została objęta przepisami.

Warto o tym pamiętać, ponieważ zakończenie związku, rozwód czy brak wspólnego zamieszkiwania nie oznaczają automatycznie, że osoba doznająca przemocy traci możliwość skorzystania z ochrony przewidzianej w ustawie o przeciwdziałaniu przemocy domowej.

Jakie zakazy i nakazy możesz uzyskać w związku z przemocą domową?

Zakres ochrony powinien odpowiadać Twojej sytuacji. Jeżeli nadal mieszkasz z osobą stosującą przemoc, możesz potrzebować przede wszystkim jej wyprowadzenia ze wspólnego mieszkania. Jeżeli jesteście już po rozstaniu, ważniejsze mogą okazać się zakazy zbliżania się lub kontaktowania.

Sąd może zastosować jeden środek ochrony albo kilka z nich jednocześnie. Poniżej wyjaśniam, o co możesz wystąpić i jakie warunki muszą zostać spełnione.

Nakaz opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania

Jeżeli osoba stosująca przemoc wspólnie zajmuje z Tobą mieszkanie, a jej zachowanie sprawia, że wspólne zamieszkiwanie staje się szczególnie uciążliwe, można żądać, aby sąd zobowiązał ją do opuszczenia mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia.

Co to oznacza w praktyce?

• To osoba stosująca przemoc musi opuścić mieszkanie. Osoba doznająca przemocy nie musi wyprowadzać się z własnego domu, aby zapewnić sobie bezpieczeństwo.
• Nie ma znaczenia, kto jest właścicielem mieszkania. Nakaz może zostać wydany również wtedy, gdy osoba stosująca przemoc jest właścicielem lub współwłaścicielem lokalu. Sam tytuł prawny do mieszkania nie wyklucza zastosowania tego środka.
• Nie musicie być małżeństwem ani mieć wspólnych dzieci. Nakaz może dotyczyć również osób pozostających w związku nieformalnym, jeżeli wspólnie zajmują mieszkanie i spełnione są pozostałe ustawowe przesłanki.
• Nie trzeba nadal mieszkać razem w dniu składania wniosku. Ochrona może być zastosowana także wtedy, gdy wyprowadziłaś/eś się z mieszkania z powodu przemocy, osoba stosująca przemoc już się wyprowadziła albo przebywa w lokalu tylko okresowo lub nieregularnie. Istotne jest, aby wcześniej występowało wspólne zajmowanie mieszkania.
• Postanowienie jest natychmiast skuteczne i wykonalne. Nie trzeba czekać na jego uprawomocnienie się. Osoba stosująca przemoc ma obowiązek opuścić mieszkanie po wydaniu postanowienia.
• Nie musisz osobno występować o nadanie klauzuli wykonalności. Sąd nadaje ją z urzędu postanowieniu nakazującemu opuszczenie mieszkania.
• Jeżeli osoba stosująca przemoc nie wykona nakazu dobrowolnie, możliwa jest egzekucja komornicza. Nie oznacza to więc, że pozostajesz bez ochrony, jeśli odmówi wyprowadzki.
• Nakaz nie pozbawia sprawcy prawa własności ani nie rozstrzyga o tym, komu lokal ma ostatecznie przypaść. Jest środkiem ochronnym, a nie rozstrzygnięciem spraw majątkowych.

Warto również wiedzieć, że ustawa reguluje kwestię kosztów utrzymania mieszkania po wydaniu nakazu. Co do zasady pełnoletnia osoba, która pozostaje w lokalu w czasie, gdy osoba stosująca przemoc go nie zajmuje na skutek wydanego nakazu lub zakazu, ponosi opłaty za media, czynsz i bieżące zarządzanie nieruchomością. Wyjątek dotyczy sytuacji, w której osoba stosująca przemoc jest wobec niej zobowiązana do świadczeń alimentacyjnych.

Zakaz zbliżania się do mieszkania lub osoby doznającej przemocy

Nie w każdej sytuacji konieczne jest żądanie nakazu opuszczenia mieszkania. Możesz również wystąpić o zakaz zbliżania się przez sprawcę do wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia.

Odrębnym środkiem jest zakaz zbliżania się do samej osoby doznającej przemocy.

Co warto wiedzieć o tych zakazach?

• Zakaz zbliżania się do mieszkania pozwala chronić dom i jego otoczenie bez konieczności formułowania żądania nakazania sprawcy opuszczenia lokalu.
• Zakaz zbliżania się do osoby obejmuje bezpośrednio osobę doznającą przemocy. Sąd określa w postanowieniu odległość wyrażoną w metrach, której sprawca nie może przekraczać.
• Nie trzeba mieszkać ze sprawcą, aby uzyskać zakaz zbliżania się do siebie. Ten środek może być szczególnie istotny po rozstaniu, rozwodzie lub wyprowadzce jednej ze stron.
• Konieczne jest wykazanie odpowiedniego zagrożenia. W przypadku zakazu zbliżania się do osoby zachowanie sprawcy polegające na stosowaniu przemocy domowej musi stwarzać zagrożenie dla życia lub zdrowia osoby doznającej przemocy.
• Zakaz obowiązuje od chwili wydania postanowienia. Nie trzeba czekać, aż postanowienie stanie się prawomocne.

Zakaz kontaktowania się z osobą doznającą przemocy

Możesz również wystąpić o zakaz kontaktowania się z Tobą. Takie rozwiązanie jest szczególnie istotne wtedy, gdy osoba stosująca przemoc nadal próbuje wywierać presję, zastraszać lub kontrolować Cię, mimo że nie mieszkacie już razem.

Zakaz kontaktowania się może obejmować w szczególności:

• kontaktowanie się telefonicznie;
• wysyłanie wiadomości SMS i e-maili;
• kontaktowanie się za pośrednictwem komunikatorów internetowych;
• kontaktowanie się przez media społecznościowe;
• inne formy komunikowania się objęte zakresem zakazu określonego przez sąd.

Kiedy można uzyskać taki zakaz?

Istnieją dwie podstawy jego zastosowania:

• gdy zachowanie osoby stosującej przemoc domową stwarza zagrożenie dla Twojego życia lub zdrowia;
• również wtedy, gdy osoba ta nęka Cię na odległość za pomocą środków komunikacji elektronicznej, wzbudzając uzasadnione okolicznościami poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia albo istotnie naruszając Twoją prywatność.

Nie chodzi zatem wyłącznie o groźby czy obraźliwe wiadomości. Zakaz może być potrzebny również wtedy, gdy osoba stosująca przemoc uporczywie dzwoni, wysyła wiadomości lub wykorzystuje internet do nękania i naruszania Twojej prywatności.

Zakaz wstępu do określonych miejsc

Ochrona przed osobą stosującą przemoc domową może obejmować również miejsca, w których regularnie przebywasz poza domem.

Sąd może zakazać sprawcy wstępu na teren:

• szkoły, placówki oświatowej, opiekuńczej lub artystycznej, do której uczęszczasz;
• obiektu sportowego, z którego korzystasz;
• miejsca Twojej pracy;
• innego miejsca, w którym zwykle lub regularnie przebywasz.

Warunkiem zastosowania tego środka jest to, aby zachowanie osoby stosującej przemoc stwarzało zagrożenie dla Twojego życia lub zdrowia.

Zakaz jest skuteczny i wykonalny od chwili wydania postanowienia, bez konieczności oczekiwania na jego uprawomocnienie się.

Jak złożyć wniosek o ochronę przed przemocą domową?

Jeżeli chcesz uzyskać sądową ochronę przed osobą stosującą przemoc domową, musisz złożyć wniosek do sądu rejonowego właściwego ze względu na Twoje miejsce zamieszkania.

Co powinien zawierać wniosek?    

Wniosek powinien zawierać przede wszystkim:

• Twoje dane oraz dane osoby, wobec której domagasz się zastosowania środków ochrony;
• opis zachowań, których dopuszcza się ta osoba;
• wskazanie, jakiej ochrony oczekujesz od sądu;
• uzasadnienie, dlaczego zastosowanie żądanych środków jest konieczne;
• dowody potwierdzające opisane okoliczności.

Warto zgromadzić i dołączyć do wniosku wszystkie dostępne materiały, które mogą potwierdzać stosowanie przemocy. Mogą to być między innymi:

• dokumentacja medyczna, zaświadczenia lekarskie lub dokumentacja z obdukcji;
• zdjęcia obrażeń ciała lub zniszczonych przedmiotów;
• wiadomości SMS, e-maile, nagrania i korespondencja z komunikatorów;
• zeznania świadków;
• dokumenty dotyczące interwencji Policji;
• dokumentacja związana z procedurą Niebieskiej Karty.

Nie musisz jednak dysponować wszystkimi wymienionymi dowodami. Jeżeli nie masz dokumentacji medycznej, zdjęć czy nagrań, nie oznacza to automatycznie, że nie możesz wystąpić do sądu o ochronę. Ważne jest przedstawienie możliwie dokładnego opisu sytuacji i wskazanie dostępnych dowodów.

Możesz sporządzić wniosek samodzielnie albo skorzystać z urzędowego formularza. Nie jest to obowiązkowe.

Wniosek jest wolny od opłat sądowych. Sąd rozpoznaje sprawę po przeprowadzeniu rozprawy i powinien rozstrzygnąć ją w terminie miesiąca od dnia złożenia wniosku.

Jak uzyskać tymczasową ochronę przed przemocą domową?

Nie musisz czekać na zakończenie całego postępowania sądowego, aby domagać się ochrony. Jeżeli obawiasz się, że w tym czasie osoba stosująca przemoc nadal będzie Ci zagrażać, możesz już we wniosku głównym zawrzeć wniosek o udzielenie zabezpieczenia.

Zabezpieczenie ma zapewnić Ci tymczasową ochronę na czas trwania postępowania. W zależności od sytuacji sąd może zastosować odpowiednie środki, takie jak nakaz opuszczenia mieszkania, zakaz zbliżania się lub zakaz kontaktowania się.

Co jest szczególnie ważne?        

• Wniosek o udzielenie zabezpieczenia możesz złożyć razem z wnioskiem głównym.
• Nie musisz czekać na pierwszą rozprawę, aby domagać się tymczasowej ochrony.
• Sąd powinien rozpoznać wniosek o zabezpieczenie niezwłocznie, nie później niż w terminie trzech dni.
• Za złożenie wniosku o zabezpieczenie również nie ponosisz opłaty.
• Postanowienie o udzieleniu zabezpieczenia jest skuteczne od chwili jego wydania.

Dzięki temu możesz uzyskać ochronę jeszcze przed ostatecznym rozstrzygnięciem sprawy. Nie musisz pozostawać bez zabezpieczenia przez cały czas oczekiwania na zakończenie postępowania.

Czy musisz wcześniej zgłosić przemoc na Policji lub założyć Niebieską Kartę?

Nie. Złożenie wniosku do sądu o zastosowanie środków ochrony nie jest uzależnione od wcześniejszego wszczęcia postępowania karnego ani od prowadzenia procedury Niebieskiej Karty.

Są to odrębne instrumenty prawne. Możesz więc zwrócić się do sądu o nakaz opuszczenia mieszkania, zakaz zbliżania się lub zakaz kontaktowania się, nawet jeżeli wcześniej nie zgłaszałaś/eś przemocy na Policji i nie została wszczęta procedura Niebieskiej Karty.

Nie oznacza to, że interwencje Policji lub dokumentacja z procedury Niebieskiej Karty są bez znaczenia. Mogą one stanowić istotny materiał dowodowy w postępowaniu sądowym.

Co zrobić, gdy potrzebujesz natychmiastowej ochrony?

Jeżeli obawiasz się o swoje życie lub zdrowie, nie czekaj na rozpoznanie wniosku przez sąd. Zadzwoń pod numer 112 i wezwij Policję.

W określonych przypadkach natychmiastową ochronę może zapewnić również Żandarmeria Wojskowa – jeżeli osoba stosująca przemoc jest żołnierzem pełniącym czynną służbę wojskową.

Policjant lub żołnierz Żandarmerii Wojskowej może zastosować wobec osoby stwarzającej zagrożenie dla życia lub zdrowia domowników środki obowiązujące przez 14 dni. Mogą one obejmować:

• nakaz natychmiastowego opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia;
• zakaz zbliżania się do mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia;
• zakaz zbliżania się do osoby doznającej przemocy na określoną odległość;
• zakaz kontaktowania się z tą osobą;
• zakaz wstępu do określonych miejsc, takich jak szkoła, obiekt sportowy czy miejsce pracy.

Środki te są natychmiast wykonalne. Oznacza to, że osoba, wobec której zostały wydane, musi się do nich zastosować od razu, a nie dopiero po upływie określonego czasu.

Jeżeli obawiasz się, że zagrożenie nie ustanie po upływie 14 dni, możesz wystąpić do sądu o dalszą ochronę. Wniosek o zabezpieczenie pozwala domagać się przedłużenia obowiązywania środków zastosowanych przez Policję lub Żandarmerię Wojskową na czas wskazany przez sąd.

Jesteś świadkiem przemocy domowej? Twoja reakcja może mieć znaczenie

Osoba doznająca przemocy nie zawsze jest gotowa, aby samodzielnie szukać pomocy. Może obawiać się sprawcy, nie wiedzieć, jakie ma prawa, albo nie mieć siły, by podjąć kolejne działania. Czasami potrzebuje przede wszystkim wsparcia kogoś z zewnątrz.

Jeżeli jesteś świadkiem przemocy domowej, nie zakładaj, że to wyłącznie prywatna sprawa rodziny lub pary. Twoja reakcja może pomóc osobie krzywdzonej przerwać sytuację, w której się znajduje.

Możesz pomóc jej w szczególności poprzez:

• rozmowę i okazanie wsparcia, bez oceniania i obwiniania;
• wskazanie możliwości uzyskania pomocy prawnej;
• pomoc w zgromadzeniu dokumentów i dowodów;
• towarzyszenie podczas kontaktu z odpowiednimi instytucjami;
• wezwanie Policji, jeżeli istnieje bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia.

Pamiętaj również, że dziecko będące świadkiem przemocy domowej wobec osoby objętej ustawową ochroną samo jest uznawane za osobę doznającą przemocy. Nie można więc bagatelizować sytuacji, w której dziecko obserwuje krzywdzenie jednego z rodziców lub innej bliskiej osoby.

Pomoc prawna w sprawach dotyczących przemocy domowej

Jeżeli doświadczasz przemocy domowej, pamiętaj, że masz prawo szukać ochrony. Nie musisz czekać, aż sytuacja się powtórzy, ani samodzielnie mierzyć się z osobą, która Cię krzywdzi.

Mogę pomóc Ci ocenić sytuację, dobrać odpowiednie środki ochrony i przygotować wniosek do sądu. Jeżeli będzie to potrzebne, wesprę Cię również w dalszych sprawach rodzinnych – dotyczących rozwodu, alimentów, dzieci czy podziału majątku.

Nie musisz mieć gotowego planu ani wiedzieć, od czego zacząć. Wystarczy, że opowiesz mi o swojej sytuacji. Wspólnie ustalimy, jakie kroki możesz podjąć.

adw. Aleksandra Machnowska